Sen ở Việt Nam, có hai màu chủ yếu là màu trắng và màu hồng. Cũng màu hoa, dáng hoa ấy, người ta dễ bị nhầm lẫn giữa hoa sen và hoa quỳ.

Những ngày hè, phố phường Hà Nội chủ yếu bán hoa quỳ (sen quỳ), nhưng người mua hay cả người bán  cứ đinh ninh là hoa sen. Thực ra, ở Hà Nội, không dễ mua hoa sen và đắt hơn nhiều lần so với hoa quỳ. Vì ít người phân biệt được sen với quỳ, nên người bán bán quỳ với giá sen. Nhưng vấn đề là, quỳ không mang lại những giá trị như sen, mà người mua cần. Quỳ cũng là một loại sen (sen quỳ) nhưng người ta chỉ dùng lấy hạt và cắt đi từ lúc nụ còn non cho nên rất nhanh tàn. Cũng bởi vậy mà mùi hương không được đậm đà và tuổi thọ không được lâu như hoa sen.

Xin nêu một số đặc điểm giữa sen và quỳ, hi vọng người yêu, thích sen phân biệt được, để khỏi bị hớ. Và quan trọng nhất vẫn là, được chiêm ngưỡng và thưởng thức hoa sen với đầy đủ tính chất, giá trị của nó. Chứ không, mua phải hoa quỳ về cắm thường rất it khi nở, it thơm, màu sắc lại không được tươi tắn, để người cắm phải ngó hoài mà hoa không chịu nở, lại buồn lòng.

Quy ước hình ảnh so sánh (Q = hoa quỳ, S = hoa sen)


1. Thân (cuống, cành)

Cuống hoa sen nhỏ và ít gai hơn quỳ. Gai sen không sắc như quỳ. Vô tình sờ vào, cũng không bị cào tổn thương. Vì thế, người ta lội vào giữa đám sen cũng không làm sao. Thậm chí, lả lơi giữa đầm sen cũng vẫn an toàn. Còn nếu là quỳ, thì hẳn là ta sẽ bị đau và ngứa. Gai sen gây tổn thương da lành (không có độc tính), không bị buốt, nhức, ngứa như quỳ.

2. Lá

Mặt dưới lá sen ít lông, mịn và mượt hơn quỳ. Không gây ngứa ngáy như quỳ. Do vậy, người ta thướng dùng để gói cốm, thịt, xôi, làm thuốc… còn nếu dùng lá quỳ, mà không làm sạch lông thì sẽ bị ngứa.

3. Búp (nụ)

- Búp sen hình bầu tròn, đầu búp không vót nhọn như quỳ, búp sen to, ngắn hơn, nhìn đầy đặn hơn quỳ.

- Búp sen đầy đặn vì có cánh to bên ngoài và nhiều cánh nhỏ bên trong nên khi sờ vào búp sen ta cảm thấy chắc hơn búp quỳ (quỳ chỉ có it cánh mỏng bên ngoài mà không có cánh nhỏ bên trong), nên khi bóp nhẹ búp hoa, cảm giác hoa quỳ tay sẽ bị sọp.

- Đỉnh các cánh cong, chứ không nhọn hoắt như quỳ.

- Búp sen già, cánh có xu hướng mở ra, nhìn như miệng hồ lô, cánh hoa dưới gốc búp không rụng, vẫn dai. Nếu là sen hồng, đầu cánh hồng thẫm. Trong khi, búp quỳ già, cánh có xu hướng vón chặt lại, nhìn như mũi giáo, cánh hoa dưới gốc tự rụng, hoặc khẽ đụng vào là rụng. Đầu cánh búp quỳ hồng già chuyển sang tím đen và héo, tóp lại. Khi mua, cứ cầm bó hoa chúi xuống đất, rũ rũ vài cái. Quỳ sẽ rụng rơi cánh, sen thì không.

4. Hoa (bông)

- Hoa sen dễ nở, nếu ngắt, tươi được khoảng ba ngày. Khi nở, cánh sen hình bầu, rộng, tươi, kể cả khi rụng xuống.

- Hoa sen nở bung, xoè ra hết cánh, nên nhìn rất to, cánh vẫn còn nguyên khi nở. Nở rồi mới rụng cánh. Cánh sen màu hồng phớt hoặc trắng tinh

- Hoa quỳ rất khó nở, nếu ngắt, thì gần như không nở, cả bông hoa bị gục và rụng cánh dần. – Cánh quỳ hình mui thuyền (nhọn), dài và lòng cánh bé, có đấu hiệu héo, khô ngay khi chưa rụng. Không nở cũng rụng cánh lả tả. Cánh quỳ màu tím thẫm hoặc tím than, chứ không hồng, hoặc trắng lợt (pha xanh, nhìn dại dại). Khi hoa quỳ lồi nhuỵ ra (nở vì cánh rụng gần hết), chỉ còn vài cánh dính lại và nhanh chóng rụng nốt, coi như đã tàn. Hoa sen, dù bị héo, mà chưa rụng cánh hoặc chết hẳn, khi cắm, sẽ tự tươi trở lại và nở như thường. Còn hoa quỳ, chớm héo, thì chỉ có ném đi thôi. Cho nên, người bán hoa, lúc nào cũng bơm nước cho quỳ.

Vạch hoa ra, sen có những cánh nhỏ bao quanh đài, quỳ không có (chỉ một lớp cánh hoa bên ngoài)

Sen và quỳ hồng

Sen và quỳ trắng

5. Mùi hương

Có lẽ đây là đặc điểm chính để phân biệt giữa hoa sen và quỳ, khi cắm hoa. Cánh sen có mùi thơm, cánh quỳ không có. Hương sen thơm mát, dễ chịu, ngay khi nụ hé là có mùi rồi, ở xa cũng ngửi thấy mùi. Còn hương quỳ nồng, ngái, hắc, khi lồi nhuỵ ra mới có mùi, ngửi sát mới thấy mùi. Vì vậy, nếu cắm một bình sen, cả căn phòng sẽ có mùi thơm, còn quỳ thì không. Ngang qua đầm sen cũng vậy, dù ở xa mà xuôi chiều gió là ngửi được mùi thơm. Còn quỳ, thì phải tới tận nơi, thậm chí lội vào giữa đầm cũng chả có mùi nếu không có hoa nở ngay chân.

6. Hạt (trong quả) và tâm (trong hạt)

Hạt sen và quỳ, nhìn bên ngoài như nhau. Nhưng tâm sen có vị đắng, chát. Ăn xong một lúc mới thấy ngọt mát noi cuống họng. Hạt sen có vị ngậy, béo, thanh. Ăn cả hạt và tâm, chỉ hơi hơi ngọt kiểu của đường. Còn quỳ, thì ngọt nhợ kiểu mì chính (bột ngọt), ăn không quen có cảm giác buồn nôn, tâm quỳ chát nhiều, ít đắng. Ăn xong một lúc, cũng chỉ thấy vị chát.

7. Ngó (rễ)

Là phần rễ nằm dưới bùn, lâu ngày sẽ phát triển thành củ. Màu trắng, tiết diện gần tròn, có khía dọc màu nâu, ngọn có mang chồi hình chóp nhọn. Bẻ đôi ra, có những sợi tơ trắng dính như nối lại, quyến luyến. Thế nên, cụ Nguyễn Du mới viết trong Kiều rằng: “Tiếc thay chút nghĩa cũ càng. Dẫu lìa ngó ý còn vương tơ lòng.” Tức là, dẫu bị gẫy khúc, đứt đoạn, chia lìa, nhưng vẫn còn vấn vương, luyết ái trong lòng.

Tóm lại, ngó sen có các đặc điểm, thân trắng, mịn, vỏ mỏng, đốt mắt nhỏ, phần bên trong sáng và nhẵn, đốt ngắn, ăn mềm. Còn ngó quỳ, thì thân hơi có màu hồng hoặc xanh, ráp, có những đường nhăn rõ, đốt mắt to, gồ lên, phía trong có đường nhân, đốt dài, giống hình trụ dẹt, ăn hơi cứng, nhiều xơ và hơi dai.

8. Củ

Củ sen là phần phát triển cuối cùng của rễ. Củ sen và quỳ nhìn bề ngoài rất khó phân biệt, chỉ người có kinh nghiệm thử mùi vị mới biết.

9. Côn trùng

Hoa sen chỉ cần hé nụ, là ong, bướm, kiến, dĩ… bu lại rất lâu. Còn quỳ, phải khi nở trơ nhuỵ, mới thấy côn trùng sà vào (chủ yếu là bướm), nhưng lại bay đi ngay, không đậu lại hút mật.

10. Nguyên liệu

Cả quỳ và sen đều được sử dụng triệt để, nhưng tác dụng khác nhau.

- Đầu tiên phải kể đến tác dụng nguyên liệu trong ẩm thực, rất tốt cho sức khoẻ. Hoa, hạt, lá non và thân rễ (ngó) ăn được (kể cả ăn sống). Cánh hoa được sử dụng tô điểm món ăn, lá dùng gói thức ăn. Thân rễ (ngó sen) là thành phần được sử dụng nhiều nhất, để chế biến nhiều món ăn hấp dẫn như xúp, canh, món xào, gỏi… Nhị hoa phơi khô để ướp chè. Hạt có nhiều công dụng, ăn tươi (khi non) hoặc sấy khô và nổ tương tự bỏng ngô. Hạt sen già và củ luộc mềm và được dùng chế biến các món như xúp, canh, chè sen, mứt sen, bánh kẹo…

- Lụa tơ sen, hầu hết các sản phẩm lụa tơ sen đều được dệt từ sợi tơ trong cuống của hoa sen trắng. Tơ sen có màu trắng hoặc nâu tự nhiên. Sản phẩm từ lụa tơ sen được đánh giá không kém lụa tơ tằm.

- Lá sen có đặc điểm không thấm nước, được ứng dụng trong khoa học vật liệu, gọi là hiệu ứng lá sen, để chế tạo các bề mặt tự làm sạch.

11. Dược liệu, dược lí

Cả quỳ và sen cũng đều được sử dụng triệt để, tất nhiên, tác dụng dược lí khác nhau. Có thể nói, sen là một trong các loài thực vật được ứng dụng trong y học dân gian sớm và lâu đời nhất của các nước Phương Đông. Từ các nền văn hoá Ai Cập, Hy Lạp, Ấn Độ, Trung Quốc, Nhật Bản, Malai, Việt Nam, Campuchia, Lào… Y học hiện đại gần đây mới nghiên cứu kĩ lưỡng và xác thực nhiều thành phần, bổ sung thêm tác dụng dược lí của sen. Nói chung, toàn bộ cây sen đều có tác dụng dược lí (thuốc), kể cả mùi hương. Tuy nhiên, quỳ thuộc họ sen, nên vẫn có các tác dụng dược lí tương tự, nhưng chỉ ở chừng mực nào đó thôi (và chưa được kiểm chứng), chứ không thể như sen. Bởi vì, chỉ cần căn cứ vào đặc tính của hoa, sen đã khác rất nhiều quỳ rồi. Và ở đây, chỉ đề cập đến sen theo y học dân gian, không nói quỳ. Một số tác dụng dược lí của sen (dùng tươi hay khô hoặc kết hợp với các vị thuốc khác, tuỳ từng bệnh) như sau:

- Lá sen (liên diệp, ngẫu diệp hay hà diệp): Có vị đắng, tính bình, vào kinh can, tỳ vị. Dùng an thần mạnh hơn tâm sen, cầm máu, hạ huyết áp, thanh thử, lợi thấp, tán ứ, giảm cholesterol (mỡ) máu, béo phì, máu hôi không hết sau khi sinh.

- Cánh và hương hoa sen: Lợi khí, thông huyết, tác dụng giúp thư thái, ổn định tinh thần, phấn chấn, chống lão hoá, trẻ và đẹp da.

- Tua nhuỵ sen (liên tu): Chính là nhị của hoa sen. Chứa nhiều tanin, vị chát, tính ấm, có tác dụng sáp tinh, ích thận, thanh tâm, chỉ huyết (cầm máu), cầm xuất tinh, chữa băng huyết, thổ huyết, di mộng tinh, bạch đới, đái dầm, đái nhiều.

*** Từ những cách phân biệt trên, hi vọng mỗi người yêu hoa chúng ta sẽ kiếm được cho mình những bông sen tươi mát, cắm lọ mỗi độ hè về^^

Sưu tầm